Η Μεγάλη Τρίτη είναι αφιερωμένη στην πνευματική εγρήγορση, τη μετάνοια και τη φιλανθρωπία.
Η Μεγάλη Τρίτη κατέχει μια ιδιαίτερη θέση στην καρδιά των πιστών, καθώς συνδυάζει τα αυστηρά διδάγματα του Ιησού με μια από τις πιο συγκινητικές ιστορίες ανθρώπινης μεταμέλειας και πνευματικής ανωτερότητας. Είναι η ημέρα που η Εκκλησία θυμίζει τη μάχη κατά της υποκρισίας, αλλά και το πώς μια γυναίκα, η υμνογράφος Κασσιανή, μετέτρεψε την προσωπική της απόρριψη σε παγκόσμια πολιτιστική κληρονομιά.
Στο επίκεντρο των πρωινών αναγνωσμάτων βρίσκεται η δριμύτατη καταγγελία του Χριστού κατά των θρησκευτικών ηγετών της εποχής, τους οποίους κατηγόρησε για τυπολατρία και έλλειψη ουσίας. Σύμφωνα με την εκκλησιαστική παράδοση, την ημέρα αυτή τιμώνται δύο κύρια γεγονότα:
Η Παραβολή των Δέκα Παρθένων: Διδάσκει στους πιστούς να είναι πάντα έτοιμοι (πνευματικά άγρυπνοι) για τη συνάντηση με τον Θεό, όπως οι πέντε φρόνιμες παρθένες που είχαν φροντίσει να έχουν λάδι στα λυχνάρια τους.
Η Παραβολή των Ταλάντων: Υπενθυμίζει την ευθύνη του ανθρώπου να καλλιεργεί και να πολλαπλασιάζει τα χαρίσματα που του έχει δώσει ο Θεός.
Το «τροπάριο της Κασσιανής»: Μια κορυφαία στιγμή της υμνολογίας
Το βράδυ της Μεγάλης Τρίτης (Όρθρος Μεγάλης Τετάρτης), οι ναοί πλημμυρίζουν από τις νότες του τροπαρίου «Κύριε, η εν πολλαίς αμαρτίαις περιπεσούσα γυνή». Πρόκειται για μια αριστουργηματική ποιητική απόδοση της μετανοίας μιας αμαρτωλής γυναίκας που άλειψε τα πόδια του Κυρίου με μύρο. Αν και ο λαός συχνά ταυτίζει την ποιήτρια με την ηρωίδα του ύμνου, η αλήθεια είναι διαφορετική. Η Κασσιανή υπήρξε μια από τις πιο λόγιες και δυναμικές γυναίκες του Βυζαντίου, η οποία χρησιμοποίησε το ταλέντο της για να περιγράψει το βάθος της ψυχικής κάθαρσης.
Η ιστορική κόντρα που άλλαξε τη μοίρα της Κασσιανής
Η ζωή της Κασσιανής μοιάζει με σενάριο κινηματογραφικής ταινίας. Το 830 μ.Χ., συμμετείχε σε μια τελετή εκλογής νύφης για τον αυτοκράτορα Θεόφιλο. Η ομορφιά της τον εντυπωσίασε, αλλά η ευφυΐα της τον «φόβισε».Όταν ο Θεόφιλος επιχείρησε να την υποτιμήσει λέγοντας ότι «από τη γυναίκα πήγασαν τα κακά» (αναφερόμενος στην Εύα), η Κασσιανή απάντησε ακαριαία: «αλλά και από τη γυναίκα πηγάζουν τα καλύτερα» (αναφερόμενη στην Παναγία). Αυτή η ετοιμολογία της κόστισε τον θρόνο, καθώς ο αυτοκράτορας, προσβεβλημένος, έδωσε το χρυσό μήλο στη Θεοδώρα.
Η παρακαταθήκη μιας σπουδαίας γυναίκας
Η απόρριψη οδήγησε την Κασσιανή στον μοναχισμό, όπου και αφιερώθηκε στη σύνθεση ύμνων και στην ποίηση. Το έργο της παραμένει ζωντανό μέχρι σήμερα, όχι μόνο για τη θρησκευτική του αξία, αλλά και ως δείγμα πρώιμης γυναικείας χειραφέτησης και υψηλής τέχνης.
Το τροπάριο της Κασσιανής
«Κύριε, η εν πολλαίς αμαρτίαις περιπεσούσα Γυνή,την σην αισθομένη Θεότητα, μυροφόρου αναλαβούσα τάξιν,οδυρομένη μύρα σοι, προ του ενταφιασμού κομίζει.Οίμοι! λέγουσα, ότι νυξ μοι, υπάρχει, οίστρος ακολασίας,ζοφώδης τε και ασέληνος, έρως της αμαρτίας.Δέξαι μου τας πηγάς των δακρύων,ο νεφέλαις διεξάγων της θαλάσσης το ύδωρ•κάμφθητί μοι προς τους στεναγμούς της καρδίας,ο κλίνας τους Ουρανούς, τη αφάτω σου κενώσει•καταφιλήσω τους αχράντους σου πόδας,αποσμήξω τούτους δε πάλιν, τοις της κεφαλής μου βοστρύχοις•ων εν τω Παραδείσω Εύα το δειλινόν,κρότον τοις ωσίν ηχηθείσα, τω φόβω εκρύβη.Αμαρτιών μου τα πλήθη και κριμάτων σου αβύσσους,τις εξιχνιάσει ψυχοσώστα Σωτήρ μου;Μη με την σην δούλην παρίδης, ο αμέτρητον έχων το έλεος».
Η ερμηνεία
Μετάφραση στο τροπάριο της Κασσιανής δια χειρός Φώτη Κόντογλου: «Κύριε, η γυναίκα που έπεσε σε πολλές αμαρτίες, σαν ένοιωσε τη θεότητά σου, γίνηκε μυροφόρα και σε άλειψε με μυρουδικά πριν από τον ενταφιασμό σου κι έλεγε οδυρόμενη: Αλλοίμονο σε μένα, γιατί μέσα μου είναι νύχτα κατασκότεινη και δίχως φεγγάρι, η μανία της ασωτείας κι ο έρωτας της αμαρτίας. Δέξου από μένα τις πηγές των δακρύων, εσύ που μεταλλάζεις με τα σύννεφα το νερό της θάλασσας. Λύγισε στ’ αναστενάγματα της καρδιάς μου, εσύ που έγειρες τον ουρανό και κατέβηκες στη γης.Θα καταφιλήσω τα άχραντα πόδια σου, και θα τα σφουγγίσω πάλι με τα πλοκάμια της κεφαλής μου• αυτά τα πόδια, που σαν η Εύα κατά το δειλινό, τ’ άκουσε να περπατάνε,από το φόβο της κρύφτηκε. Των αμαρτιών μου τα πλήθη και των κριμάτων σου την άβυσσο, ποιος μπορεί να τα εξιχνιάση,ψυχοσώστη Σωτήρα μου; Μην καταφρονέσης τη δούλη σου, εσύ που έχεις τ’ αμέτρητο έλεος».
